एकादशीलाई क्रमशः हरिपरिवर्तिनी र हरिबोधिनी एकादशी भनिन्छ। समग्र मानवजातिलाई भगवानका यी क्षणहरू परम कल्याणदायी मानिन्छन् । यसर्थ इतिहास, पुराण एवं धर्मशास्त्रहरूमा यी क्षणहरूलाई उत्सवका रूपमा मनाउन निर्देश गरिएको छ। स्कन्दपुराणमा आषाढ शुक्लपक्षको एकादशीमा भगवानको शयनोत्सव मनाउनुपर्छ भनिएको छ।
ब्रह्मपुराण, भविष्यपुराण र वराहपुराणमा पनि भगवानको शयन, परिवर्तन र जागरण हुने समयमा उत्सव मनाउनुपर्ने वचन पाइन्छ। आषाढ शुक्लपक्षको एकादशीका दिन उपवास गरी विधिपूर्वक चातुर्मास्य व्रत प्रारम्भ गर्नुपर्छ। ब्रह्मवैवर्त पुराणमा एकादशीको माहात्म्य एवं व्रतीले पालना गर्ने विधिविधान उल्लेख गरिएको छ। व्रतीले विशेष रूपमा शरीर शुद्धिका साथै आहार-व्यवहारमा शास्त्रोक्त निषेधको परिपालना गर्नुपर्छ। यस व्रतमा निराहार उपवासलाई उत्तम मानिएको छ। तर फल, फूल, तिल, दूध, दही, मोही, पानी, घिउ आदि खाएर पनि व्रत-उपवास गर्न सकिन्छ। एकादशी व्रतमा अन्न भने खान हुँदैन।
भनिन्छ, सबै पापहरू एकादशीका दिन अन्नमा गएर बसेका हुन्छन्। व्रत बस्दा मुख्यरूपले शारीरिक अवस्था विचार गर्नुपर्दछ। यसर्थ बेलुकीको सात्विक भोजनलाई एकादशीमा निषेध परिपालनाकै रूपमा लिने गरिन्छ। एकादशी व्रतलाई नित्यकर्मका रूपमा पालना गर्नुपर्दछ। नगर्दा दोष लाग्ने र गर्दा विशेष कामना पूर्ति नहुने कर्म नित्य हो। गर्दा फल मिल्ने तर नगर्दा दोष लाग्ने कर्मलाई नैमित्तिक कर्म भन्दछन्। यस्तै गर्दा फल मिल्ने र नगर्दा दोष नलाग्ने कर्म काम्य हुन्छ। एकादशी व्रत पालन नगर्दा भगवानको उत्सवप्रति बेवास्ता र शास्त्रहरूकै अवज्ञा हुने हुँदा यो नित्यकर्म नै हो। विधिपूर्वक व्रत बस्दा विभिन्न फल प्राप्त हुने शास्त्रवचन रहेकाले यो काम्य पनि हो। श्रीहरिको शयनदेखि जागरणसम्मका चार महिनालाई चतुर्मास भन्दछन्। चतुर्मासभरि भगवानको निरन्तर पूजा गर्नाले सम्पूर्ण पापहरू नष्ट भई भगवानको आशीर्वाद एवं कृपा प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।
निष्काम भावले व्रत बसी विधिपूर्वक पारण गर्नाले भगवान् हृषीकेश प्रसन्न हुनुहुन्छ र व्रतीका समस्त मनोकामना पूर्ण हुन्छन्। भविष्यपुराण अनुसार जसले भगवान नारायणको स्मरण गर्दै चतुर्मास व्रत गर्दछन्, ती मानिस देहान्त भएपछि सूर्यजस्तै चम्किलो विमानमा सवार भई महाप्रलय नहुँदासम्म विष्णुलोकमा आनन्दपूर्वक निवास गर्दछन । सबै एकादशीमा भगवान विष्णुको पूजा-आराधना गरिन्छ। तर यस दिनदेखि भगवान शयनावस्थामा रहनुहुने भएकाले भगवानलाई विशेष विधिले पूजा गर्ने चलन छ। यस दिन भगवानको प्रतिमालाई पञ्चामृत तथा शंखजलले स्नान गराएर विशेष आसनमा आसीन गराइन्छ। त्यसपछि चन्दनादिको लेप लगाई षोडशोपचारले पूजा गरेर हातमा शंख, चक्र, गदा, पद्म एवं शरीरमा पीताम्बर तथा आभूषणले सुशोभित गरिन्छ। यसरी भगवानको महापूजा गरी जुहीको माला टक्र्याउँदै यस मन्त्रले प्रार्थना गर्नुपर्दछ-
'सुप्ते त्वयि जगन्नाथे जगत्सुप्तं भवेदिदम् ।
विबुद्धे च विबुध्येत प्रसन्नो मे भवाच्युत।।'
(हे जगन्नाथ, हजुरको शयन हुँदा संसार निद्रित हुन्छ र हजुरको जागरण हुँदा संसार जाग्दछ। हे अच्युत, ममाथि प्रसन्न हुनुहोस्।)
चतुर्मास व्रत लिनेहरूले भगवानको प्रतिमासामु यस्तो प्रार्थना गर्नुपर्दछ-
चतुरो वार्षिकान् मासान् देवस्योत्थापनावधि।
इमं करिष्ये नियमं निर्विघ्नं कुरु मेऽच्युत।
इदं व्रतं मया देव गृहीतं पुरतस्तव।
निर्विघ्नं सिद्धिमायातु प्रसादात्तव केशव।।
(हे प्रभु, यो वर्षका चार महिना, हजुरको जागरण नभएसम्म म यो व्रत गर्नेछु। हजुरले यसलाई निर्विघ्न तुल्याउनुहोस्। मैले यो व्रत हजुरका सामु लिएको छु। यसर्थ निर्विघ्नपूर्वक व्रतको सिद्धिका लागि हजुरसँग प्रार्थना गर्दछु।)
यसरी प्रार्थना गरेपछि अनेक प्रकारका नैवेद्य, फल आदिको भोग लगाई आरती, पुष्पाञ्जली अर्पण गरेर पूजा समापन गर्नुपर्छ। ब्राह्मणलाई भोजन गराएर स्वयं आफूले फलाहार गर्नुपर्छ। रात्रिकालमा भजन, कीर्तन, कथाश्रवण गरी भगवानलाई शयन गराएपछि आफू भगवानको नजिकै शयन गर्नुपर्छ। श्रीहरिको शयनकालमा भगवानको आशीर्वाद प्राप्त गर्न नसकिने अवस्था रहेकाले व्रतबन्ध, विवाहलगायत शुभकर्म गर्न हुँदैन। व्रतीहरूले श्रावणमा सागपात, भाद्रमा दही, आश्विनमा दूध र कार्तिकमा दाललगायत द्विदलीय गेडागुडी सेवन नगर्नु भन्ने शास्त्रवचन रहेको छ। यस्तै व्रतालुहरूले इन्द्रिय शोधन तथा शरीर शुद्धिका लागि चतुर्मासमा ज्यामिर, राजमा, मसुरो, सर्क्यु मूला, गाजर, उखु, कुभिन्डो, इमली, बयर, भन्टा, अमला आदि सेवन गर्नुहुँदैन। एकादशीमा एक दिन अघिदेखि व्रत पूर्ण नहुँदासम्म व्रतालु पतिपत्नीले सहवास गर्न हुँदैन।
यस्तै माछामासु, मदिरा, लसुन, प्याज आदि व्रतालुले छुन हुँदैन। आफ्ना आराध्य देव शेषशय्यामा रहँदा पलङमा सुत्न र झूटो बोल्न पनि हुँदैन भन्ने शास्त्रवचन रहेको छ। चतुर्मास व्रत लिनेहरूले व्रतअवधिभर नै यी नियमहरू पालना गर्नुपर्दछ। यहि दिन भगवानकी प्रियस्वरूपा तुलसी घरघरमा रोपण गरी चतुर्मासभरि राधा-दामोदरका रूपमा तुलसी एवं विष्णुको आराधना गरिन्छ। हरिबोधिनी एकादशीमा भगवान श्रीहरि जागरणपश्चात् तुलसी विवाहोत्सव गर्ने विधान छ। धार्मिक रूपमा पवित्र एवं परं कल्याणकारी र आयुर्वेदमा अनेक रोगको निदान गर्ने गुणकारी महौषधिका रूपमा प्रसिद्ध तुलसीलाई आफ्नो घरआँगनको चोखो स्थानमा यो दिनमा रोपण (तुलसी रोपण) गरिन्छ। यसो गर्दा आफ्नो स्थानमा साक्षात् नारायणको निवास हुने हुँदा घरमा सुख-समृद्धिको आगमन हुन्छ।
देवशयनी एकादशी व्रत
कथा
पौराणिक कथा अनुसार, एक पटक ब्रह्माजीले नारदजीलाई बताउनुभयो कि सत्ययुगमा मान्धता नामक चक्रवर्ती राजाको शासन थियो । उनको राज्यमा जनता धेरै खुसी थिए तर नियति बदलिन
धेरै समय लाग्दैन । तीन वर्षसम्म पानी नपरेपछि अचानक राज्यमा चरम भोकमरी भयो ।
यज्ञ, हवन, पिण्ड दान, कथा व्रत आदि कुनै पनि धार्मिक कार्य हुन सकिरहेको थिएन । प्रजाहरू राजाकहाँ गएर आफ्नो
व्यथा सुनाए। यो अवस्था देखेर राजा मान्धता पहिल्यै दुखी भइसकेका थिए र कुनै पापको
कारणले यो विपत्ति आइपरेको सोचेका थिए ।
अंगिरा ऋषिले बताइन्
कारण
राजा मान्धता आफ्नो सेना
सहित वन तर्फ प्रस्थान गरे र ब्रह्माका पुत्र ऋषि अंगिराको आश्रममा पुगे । ऋषिवरले
उनलाई आशीर्वाद दिए र उनको आगमनको कारण सोधे। राजाले हात जोडेर भने, महात्मान, म पूर्ण इमानदारीका साथ धर्मको पालना गर्छु, तर पनि तीन वर्षदेखि मेरो
राज्यमा पानी परेको छैन र राज्यमा भोकमरी परेको छ ।
महर्षि अंगिराले भने, हे राजा ! सत्ययुगमा साना-साना पापले पनि कठोर दण्ड भोग्नुपर्छ। तिम्रो
राज्यमा शूद्रले तपस्या गरिरहेको छ, जुन यस युगमा अयोग्य
मानिन्छ। यही कारणले तिम्रो राज्यमा पानी परेको छैन।
जबसम्म त्यो शूद्र तपस्वी जीवित रहन्छ, अनिकालको अन्त्य हुँदैन।
राजा मान्धताले भने, "हे प्रभु ! म निर्दोषलाई मार्ने पक्षमा छैन । कुनै अर्को उपाय सुझाव दिनुहोस्
।" महर्षि अंगिराले उनलाई आषाढ महिनाको शुक्ल पक्षको एकादशीको व्रत गर्न
सल्लाह दिए। यस व्रतको प्रभावले उनको राज्यमा अवश्य वर्षा हुने भनिएको थियो । राजा
राजधानी फर्किए र विधि अनुसार पद्म एकादशीको व्रत बसे । व्रतको प्रभावले मुसलधारे
पानी पर्यो र राज्य धन-धान्यले भरियो।
आज साउन २ गते बुधबार देवशयनी एकादशी परेको छ । यदि तपाईं भगवान
विष्णु र माता लक्ष्मीलाई प्रसन्न पार्न देवशयनी एकादशीको व्रत गर्नुहुन्छ भने
तपाईंले पूजा विधिमा ५ विशेष चीज वा विधिहरू समावेश गर्नुपर्छ। देवशयनी एकादशी
व्रतको पूजा विधिसँग सम्बन्धित यी ५ विशेष उपाय गर्नाले विष्णुप्रिया लक्ष्मीको
आशीर्वादले धनको भण्डार भरिनेछ ।
बिहान स्नान पछि
सूर्यदेवको ध्यान गर्नुहोस्
जसले सूर्यको अगाडि गायत्री
मन्त्रको जप गर्छ, उसको नौ ग्रह क्रमशः शान्त हुँदै जान्छ र नौ ग्रहका
दोष पनि हट्छन् । देवशयनी एकादशीको दिन पनि सूर्यदेवको स्तुति अवश्य गर्नु पर्छ । गायत्री मन्त्रको जप गर्नाले व्यक्तिको आत्मबल बढ्छ।
आफ्नो व्यवहारलाई नम्र बनाउँछ र धर्मले अर्थ, काम र मोक्ष प्रदान गर्छ।
देवशयनी एकादशीमा
कनकधारा स्तोत्रको पाठ गर्नुहोस
देवशयनी एकादशीमा भगवान
विष्णुको साथमा लक्ष्मीको स्तुति अवश्य गर्नुहोस्। लक्ष्मीको अगाडि घ्यूको दियो
बालेर कनकधारा स्तोत्रको पाठ जसले गर्छ उसको घरमा धनको कमी कहिल्यै हुँदैन ।
कनकधार स्तोत्रको पाठ गर्नाले घर धन-सम्पत्तिले भरिपूर्ण रहन्छ र सुख-समृद्धिको
वर्षा हुन्छ। देवी लक्ष्मी प्रसन्न भई आफ्ना भक्तलाई अनुष्ठान अनुसार पुजा गरी
अपार धन प्रदान गर्छिन् ।
देवशयनी एकादशीको
साँझ घरबाहिर दीयो बाल्नुहोस् ।
देवशयनी एकादशीको पूजा
विधिमा दीप प्रज्वलन गर्नु पनि निकै महत्वपूर्ण विधि हो । साँझ पूजा गरेपछि घरको
मुख्य ढोकामा दियो बाल्नु पर्छ । यसो गर्दा घरबाट नकारात्मक ऊर्जा हट्छ र घरमा
देवी लक्ष्मीको वास रहन्छ। साथै, यसले मनलाई शान्ति पनि दिन्छ।
गुलाबी रंगको आसनमा पूजा गर्नुहोस्
एकादशीको दिन पहेँलो रङको
लुगा लगाउनु पर्छ तर आसनमा बस्दा पूजा गर्ने बेलामा आसनको रंग होसियारीसाथ छनोट
गर्नुपर्छ । पहेँलो आसनमा बस्नु हुँदैन किनभने यस दिन भगवान विष्णु पहेँलो आसनमा
विराजमान हुनुहुन्छ । गुलाबी रंगको आसन प्रयोग गर्नुपर्छ। यसो गर्दा लक्ष्मीको कृपा
तपाईमाथि रहिरहन्छ। विशेषगरी विवाहित
जोडीले गुलाबी रंगको आसनमा बस्नु पर्छ । खुट्टाले आसन सार्न हुँदैन । यसो गर्नु अशुभ हो ।
पहेँलो रङ्गका
वस्तुहरू चढाएर प्रसाद वितरण गर्नुहोस्
देवशयनी एकादशीको व्रतमा
भगवान विष्णु र माता लक्ष्मीलाई केसरको खीर र पहेँलो रंगको खाद्यवस्तु चढाउनुपर्छ
। यसबाट भगवान विष्णु र देवी लक्ष्मीको आशीर्वाद तपाईमा रहिरहनेछ। भोग चढाएपछि यो
प्रसाद अवश्य बाँड्नुहोस्। यसले मोक्षतर्फ डोर्याउँछ।
देवशयनी एकादशीमा के
नगर्ने ?
• देवशयनी एकादशीको दिन तामसिक
भोजनबाट बच्नुपर्छ ।
• यसबाहेक, भातको सेवनबाट टाढा रहनुहोस्।
• एकादशी तिथिमा महिला र
ज्येष्ठ नागरिकको अपमान नगर्नुहोस्।
• एकादशीमा तुलसीको पात तोड्न
निषेध गरिएको छ।
• कसैप्रति गलत विचार
नराख्नुहोस्।
