माता दुर्गाको नवशक्तिको दोस्रो रूप :
ब्रह्मचारिणी

नवरात्रको दोस्रो दिन ब्रह्मचारिणी देवीको पूजा आराधना गरिन्छ । देवी ब्रह्मचारिणीको स्वरूप ज्योर्तिमय छ । यिनी माता दुर्गाको नौ शक्ति मध्ये यो दोस्रो शक्ति हुन् । तपश्चारिणी, अपर्णा र उमा इनको अरु नाम हुन् । यिनको पूजा गर्नाले सबै काम पूरा हुन्छ, बाधाहरू हटेर विजय प्राप्त हुन्छ । यसका साथै सबै प्रकारका समस्याको पनि अन्त्य हुन्छ । ब्रह्मचारिणी देवीको पूजा गर्नाले तपस्या, त्याग, वैराग्य, सदाचार, संयम बढ्छ ।

ब्रह्मचारिणी माताको रुप
माता दुर्गाको नयाँ शक्तिहरूको दोस्रो रूप देवी ब्रह्मचारिणी हो । यहाँ ब्रह्माको अर्थ तपस्यासंग छ । ब्रह्मचारिणी अर्थात तपको चारिणी-तप का आचरण गर्ने । देवीको यो रूप पूर्ण ज्योतिर्मय र अति भव्य छ। यो पनि भनिन्छ- वेदस्तत्वम् तपो ब्रह्म वेद, तत्व र तप ब्रह्म शब्दको अर्थ हो। योगीहरूले यस ब्रह्मचारिणी कुमारी शक्तिको दुई हातहरू भएको स्थानलाई 'स्वाधिष्ठान चक्र' मा पूर्णिमाको रुपमा शुद्ध, तेजस्वी र भव्य
रुपमा वर्णन गरेका छन् । यिनको एक हातमा कमण्डल र अर्को हातमा जप माला हुन्छ । ब्रह्मचारिणीले आफ्ना भक्तहरुलाई सबै काममा सफलता प्रदान गर्नुहुन्छ । जीवनको कठिन संघर्षमा पनि विचलित नभई सही मार्गबाट कहिल्यै विचलित हुँदैनन् र आफ्नो कर्तव्यलाई निरन्तरता दिन्छन् ।
ब्रह्मचारिणी माताको पूजा विधि,
शारदीय नवरात्रिको दोस्रो दिन ब्रह्मचारिणी माताको पूजा गर्न सबैभन्दा पहिले ब्रह्ममुहुर्तमा उठेर स्नान गर्ने । सबैभन्दा पहिले पूजाको लागि आसन ओच्छ्याउनुस, त्यसपछि आसनमा बसेर देवी माताको पूजा गर्नुहोस् । आमालाई फूल, अक्षत, रोली, चन्दन आदि अर्पण गर्नुहोस् । ब्रह्मचारिणी मातालाई पञ्चामृत अर्पण गर्नुहोस् र मिठाईको भोग चढाउनुहोस् । साथै देवी मातालाई पान, सुपारी र लौंग चढाउनुहोस्। यसपछि देवी ब्रह्मचारिणी माताको मन्त्र जप गर्नुहोस् र त्यसपछि माताको आरती गर्नुहोस् । देवी ब्रह्मचारिणीको पूजा गर्दा पहिले हातमा फूल लिएर उनको ध्यान गर्नुहोस् र प्रार्थना गर्दा तल दिइएको मन्त्रको जप गर्नुहोस् ।

माता श्लोक
दधाना करपद्माभ्यामक्षमालाकमण्डलु देवी प्रसीदतु मयि ब्रह्मचारिण्यनुत्तमा ॥ 

ब्रह्मचारिणीको पूजाको फाइदा
ब्रह्मचारिणी देवीको आराधनाले अनन्त फल प्रदान गर्छ र तपस्या, त्याग, त्याग, नैतिकता र संयम जस्ता गुणहरूमा वृद्धि हुन्छ । जीवनको कठिन संघर्षमा पनि व्यक्ति आफ्नो कर्तव्यबाट विचलित हुँदैन । माता ब्रह्मचारिणी देवीको कृपाले सर्वत्र सफलता र विजय प्राप्त हुन्छ । कामनाबाट मुक्ति पाउन माता ब्रह्मचारिणीको ध्यान गर्नु राम्रो हुन्छ । यिनको पुजाले मानिसमा तपस्या, त्याग, वैराग्य, सदाचार र संयम बढाउँछ। साथै, कुंडलीमा मंगलसँग सम्बन्धित सबै दोषबाट मुक्ति मिल्छ । ब्रह्मचारिणी माताको आराधना गर्नले सबै कार्य सम्पन्न र बाधाहरू हट्छन्। यसबाहेक जीवनबाट सबै प्रकारका समस्याहरू पनि समाप्त हुन्छन् ।
माता ब्रह्मचारिणीको भोग
माता दुर्गाको यो रुपलाइ कमलको फूल धेरै मनपर्छ । नवरात्रको दोस्रो दिन यो फूल तथा चिनी, मिठाई र पञ्चामृत चढाउँदा देवी भगवती प्रसन्न भई तपस्या, त्याग, सदाचार, दीर्घायु र सौभाग्य प्रदान गर्छिन । ब्राह्मणलाई पनि दानमा चिनी मात्र दिनुपर्छ । यसो गर्दा मानिस लामो समयसम्म बाँच्ने विश्वास गरिन्छ ।
ध्यान मंत्र
वन्दे वांछित लाभायचन्द्रार्धकृतशेखराम्।

जपमालाकमण्डलु धराब्रह्मचारिणी शुभाम् ॥

गौरवर्णा स्वाधिष्ठानस्थिता द्वितीय दुर्गा त्रिनेत्राम धवल परिधाना ब्रह्मरुपा पुष्पालंकार भूषिताम् ॥

परम वंदना पल्लवराधरां कांत कपोला पीन।
पयोधराम् कमनीया लावणयं स्मेरमुखी निम्ननाभि नितम्बनीम्॥

यसपछि देवीलाई पञ्चामृतले स्नान गराई विभिन्न प्रकारका फूल, अक्षत, कुमकुम, सिन्दूर चढाउनुहोस् । देवीलाई सेतो र सुगन्धित फूल चढाउनुहोस्। यसका साथै देवी मातालाई कमलको फूल चढाउनुहोस् र यी मन्त्रहरूको साथ प्रार्थना गर्नुहोस् ।
या देवी सर्वभूतेषु माँ ब्रह्मचारिणी रूपेण संस्थिता ।

नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ।

दधाना कर पद्माभ्याम अक्षमाला कमण्डलू।

देवी प्रसीदतु मई ब्रह्मचारिण्यनुत्तमा ।
यसपछि देवी मातालाई प्रसाद चढाएर आचमन गराउनुहोस् । प्रसाद दिएपछि सुपारी चढाएर प्रदक्षिणा गर्नुहोस् यानी आफ्नो स्थानमा उभिएर ३ पटक घुम्नुहोस । प्रदक्षिणा पछि घ्यू र कपूर मिसाएर देवीको आरती गर्नुहोस् । यो सबै पछि, क्षमा को लागी प्रार्थना गर्नुहोस् र प्रसाद वितरण गर्नुहोस् । हरेक आम मानिसले पूजा गर्न योग्य यो श्लोक सरल र स्पष्ट छ । माता जगदम्बेको भक्ति प्राप्त गर्न नवरात्रको दोस्रो दिन स्मरण गरी जप गर्नुपर्छ ।
या देवी सर्वभूतेषु माँ ब्रह्मचारिणी रूपेण संस्थिता।

नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ।
अर्थ, हे आमा ! सर्वत्र विराजमान र ब्रह्मचारीका रुपमा प्रख्यात अम्बे, तिमीलाई मेरो बारम्बार नमस्कार छ | वा म तिमीलाई बारम्बार नमस्कार गर्दछु ।
दधाना करपद्माभ्यामक्षमालाकमण्डलू।

देवी प्रसीदतु मयि ब्रह्मचारिण्यनुत्तमा ॥
माता दुर्गाको नवशक्तिको दोस्रो रूप ब्रह्मचारिणी हो । यहाँ ब्रह्माको अर्थ तपस्यासंग छ । माता दुर्गाको यो रूपले भक्त र सिद्धहरुलाई असीम फल दिने छ । यिनको उपासनाले तपस्या, त्याग, वैराग्य, सदाचार पुण्य र संयम बढाउँछ ।

माता ब्रह्मचारिणी पावन कथा
अघिल्लो जन्ममा नारदको सल्लाहमा हिमालयको घरमा छोरीको रुपमा जन्मिएपछि उनले भगवान शंकरलाई पतिको रुपमा प्राप्त गर्न अत्यन्त कठिन तपस्या गरिन् । यस कठिन तपस्याका कारण उनको नाम तपश्चरिणी अर्थात् ब्रह्मचारिणी पर्यो ।
उनले एक हजार वर्ष फलफूल र जरा मात्र खाएर बिताइन र सय वर्षसम्म जडीबुटीमा मात्र निर्भर रहिन । केही दिन का व्रत बसेर देवीले खुला आकाशमुनि पानी र घामको भयावह कष्ट सहेकी थिइन् । यस कठिन तपस्यापछि उनले भुइँमा खसेको बेलका पात मात्र खाएर तीन हजार वर्षसम्म भगवान शिवको पूजा गरिन् । यसपछि उनले बेलको सुकेको पात पनि खान छोडिन् र हजारौं वर्षसम्म पानी र भोजनविना तपस्या गरि रहिन
। पात पनि खान छाडेपछि उनको नाम 'अर्पण' पनि भयो । हजारौं वर्षको यो कठिन तपस्याका कारण ब्रह्मचारिणी देवीको शरीर पूर्णतया क्षीण भयो, उनको यो अवस्था देखेर उनकी आमा मेना निकै दुःखी भइन्, र उनको यो कठिन तपस्याबाट विरक्त गर्न उनले आवाज दिइन 'उमा' | त्यसैबेलादेखि देवी ब्रह्मचारिणीको नाम उमा पनि भयो । उनको तपस्याले तीनै लोकमा कोलाहल मच्चायो । देवता, ऋषि, सिद्धगण र मुनिहरु सबैले देवी ब्रह्मचारिणीको तपस्यालाई अभूतपूर्व पुण्य कार्य भन्दै प्रशंसा गर्न थाले । अन्तमा पितामह ब्रह्माजीले आकाशवाणी मार्फत उनलाई सम्बोधन गरे र प्रसन्न स्वरमा भने- हे देवी ! तिमीले जति कठोर तपस्या आजसम्म कसैले गरेको छैन । तिम्रो यो उत्कृष्ट कार्यको चारैतिर प्रशंसा भइरहेको छ । तिम्रो मनोकामना हर तरिकाले पूरा हुनेछ । भगवान चन्द्रमौली शिवजीलाई पतिको रुपमा अवश्य प्राप्त गर्नेछौ । अब तिमी तपस्या छोडेर घर फर्क, छिट्टै तिम्रो बाबा तिमीलाई बोलाउन आउँदै हुनुहुन्छ । 'माता ब्रह्मचारिणी देवीको कृपाले सबै उपलब्धिहरू प्राप्त हुन्छन् । दुर्गा पूजाको दोस्रो दिन देवीको यो रुपको पूजा गरिन्छ ।