को थिए ऋषि
दुर्वासा
सनातन धर्ममा महर्षि दुर्वासालाई महान् र ज्ञानी ऋषि मानिन्छ। दुर्वासा ऋषिलाई
भगवान भोलेनाथको अंश मानिन्छ। त्रेतायुग, द्वापरयुग र सत्ययुगमा दुर्वासा ऋषि जीवित रहेको विश्वास गरिन्छ। दुर्वासा ऋषि
रामायण र महाभारत कालको पनि एक अंश हुन्। दुर्वासा ऋषि आफ्नो क्रोधका लागि परिचित
थिए। दुर्वासा ऋषि क्रोधबाट जन्मेका थिए। दुर्वासा ऋषिको जन्मको कथा पौराणिक
ग्रन्थहरूमा वर्णन गरिएको छ। दुर्वासा ऋषि धेरै बौद्धिक व्यक्ति थिए र धेरै भजन
रचे।
अत्रीका छोरा दुर्वासा
ऋषि अत्रिले छोरा जन्माउन ऋक्ष पर्वतमा आफ्नी पत्नी अनुसयासँग कठोर तपस्या
गरे। अत्रि दम्पतीको तपस्या र त्रिमूर्तिको सुखको फलस्वरूप विष्णुको अंशबाट
महायोगी दत्तात्रेय, ब्रह्माको अंशबाट
चन्द्रमा र शंकरको अंशबाट महामुनि दुर्वासा महर्षि अत्रि र देवी अनुसूयाका पुत्रको
रूपमा प्रकट भए। पौराणिक कथा अनुसार एक पटक भगवान शिव अत्यन्त क्रोधित भए । उनको
क्रोध देखेर सबै देवताहरू डरले लुके। त्यसपछि माता पार्वतीले शिवलाई शान्त गरिन्।
भगवान शिवले आफ्नो क्रोध अत्रि ऋषिकी पत्नी अनसूया भित्र राखेका थिए । यसपछि अनसुयाले
बच्चालाई जन्म दिइन् जसको नाम दुर्वासा राखियो । दुर्वासाको स्वभाव बाल्यकालदेखि
नै धेरै तीव्र क्रोधित हुने थियो। भगवान शिवको क्रोधको अवतार भएकोले दुर्वासा ऋषि
अत्यन्त क्रोधित थिए ।
दुर्वासा ऋषिले आफ्नो तपस्याद्वारा सबै सिद्धिहरूलाई जितेका थिए। दुर्वासा
ऋषिले यमुना नदीको किनारमा आफ्नो आश्रम बनाए र आफ्नो सम्पूर्ण जीवन आश्रममा बिताए।
दुर्वासा ऋषिको अम्बरीशकी छोरीसँग विवाह भएको थियो। ऋषि अम्बरीशलाई दुर्वासाको
क्रोधको आगो थाहा थियो, त्यसैले आफ्नी
छोरीलाई कुनै हानि नहोस् भनेर उनले ऋषि दुर्वासालाई आफ्नी छोरीले कुनै गल्ती गरे
माफ गरिदिन अनुरोध गरे। त्यसपछि दुर्वासा ऋषिले उनको छोरीको १०० अपराध क्षमा गर्ने
वचन दिए ।
ऋषि दुर्वासाकी पत्नीको नाम कंदली थियो, जो परिश्रमी र
स्वभावले अत्यन्त बुद्धिमानी थिइन्। हरेक कुराको ख्याल गरिन् । एक दिन, रात्रिभोज पछि ऋषि दुर्वासाले आफ्नी पत्नीलाई भोलि ब्रह्म मुहूर्तमा उठाउन
भने । भोलिपल्ट बिहान ब्रह्म मुहूर्तमा ऋषि पत्नी कंदलीले दुर्वासा ऋषिलाई उठाउन
सकिनन् । बिहान सूर्योदयपछि ऋषिले आँखा खोल्दा दिन भइसकेको थियो, उनी कंदलीमाथि निकै क्रोधित भए र उनलाई खरानी
बन्ने श्राप दिए । ऋषिको श्रापले तत्काल प्रभाव पार्यो र कंदली खरानीमा परिणत भइन ।
दुर्वासा ऋषिको महत्वपूर्ण योगदान
कंदलीका बुबा ऋषि अम्बरीश आउँदा छोरीलाई खरानी भएको देखेर निकै दुःखी भए ।
त्यसपछि दुर्वासा ऋषिले कंदलीको खरानीलाई केराको रुखमा परिणत गरी अबदेखि यो हरेक
पूजा र अनुष्ठानको हिस्सा बन्ने वरदान दिए । यसरी केराको रुखको जन्म भयो र कदलीफल
अर्थात् केराको फल हरेक पुजाको प्रसाद बन्यो ।
दुर्वासा ऋषिसँग सम्बन्धित रहस्यहरू
लक्ष्मण को मृत्यु
वाल्मीकि रामायणका अनुसार एक दिन काल श्रीरामलाई भेट्न तपस्वीको रुपमा अयोध्या
आएका थिए । भगवान श्रीरामसँगको भेट गोप्य राख्नुका साथै कालले हामीलाई कसैले
बोलेको देखेमा मार्नु पर्ने शर्त राखे । श्रीरामले काललाई आफ्नो वचन दिए र कोठामा
कोही पस्न नपओस् भनेर लक्ष्मणलाई ढोकामा खडा गरे। त्यसपछि दुर्वासा ऋषि श्रीरामलाई
भेट्न त्यहाँ आए र कोठामा जान थाले, तर लक्ष्मणले
उनलाई रोके, जसका कारण उनी क्रोधित भए
र भने कि यदि तिमिले यस समयमा श्रीरामलाई मेरो आगमनको बारेमा जानकारी दिएनौ भने
अयोध्याका सम्पूर्ण जनतालाई श्राप दिनेछु।
लक्ष्मणले सोचे कि सम्पूर्ण जनताको विनाश भन्दा आफ्नो प्राण त्याग गर्नु
राम्रो हुन्छ, तब लक्ष्मण गएर
श्रीरामलाई सम्पूर्ण कथा सुनाए। जब श्रीरामले महर्षि वशिष्ठलाई यो कुरा भने, तब उनले भने- तिमीले लक्ष्मणलाई बलिदान गर।
सन्तको बलिदान र हत्या एउटै हो। श्रीरामले त्यसै गरे। श्रीरामद्वारा परित्याग
भएकोमा दुःखी लक्ष्मण सरयू नदीको किनारमा पुगेर योगद्वारा आफ्नो शरीर त्यागे।
इन्द्रको श्राप र समुन्द्र मन्थन
पौराणिक कथा अनुसार एक पटक दुर्वासा ऋषिले देवराज इन्द्रलाई पारिजातको फूलको
माला उपहार दिएका थिए तर इन्द्रले घमण्डले आफ्नो हात्ती ऐरावतलाई माला दिएका थिए ।
ऐरावतले माला आफ्नो सूडमा बेरेर तल फ्याँकिदिए । आफ्नो दानको दुर्दशा देखेर ऋषि
दुर्वासा अत्यन्त क्रोधित भए र इन्द्र सहित सम्पूर्ण स्वर्गलाई श्रीहीन हुने श्राप
दिए। त्यसपछि सबै देवताहरू भगवान विष्णुकहाँ गए। भगवान विष्णुले देवताहरुलाई सबै
राक्षसहरु सहित समुन्द्र मन्थन गर्न भने । यसबाट स्वर्ग फेरि धनले भरिनेछ। अन्य
अमृत पनि उपलब्ध हुनेछ। देवताहरूले पनि त्यसै गरे।
कुन्तीलाई मन्त्र
पौराणिक ग्रन्थका अनुसार महाभारतमा ऋषि दुर्वासाको मन्त्रबाट कुन्तीले
सूर्यपुत्र कर्णलाई जन्म दिएकी थिइन् । कथा अनुसार कुन्तीको महान सेवाबाट प्रसन्न
भएर महर्षि दुर्वासाले यस्तो मन्त्र दिएका थिए । जसको प्रयोगले कुन्तीले जुन देवतालाई
याद गर्छिन्, त्यो देवताको अंश पुत्रको रूपमा जन्मिनेछ। कम उमेरका कारण कुन्तीलाई
यो मन्त्रको वास्तविकता थाहा थिएन । एक दिन उनको मनमा यति मात्र आयो कि दुर्वासा
ऋषिले दिएको मन्त्रको परीक्षा किन नगर्ने ? त्यसपछि एकान्तमा
बसेर मन्त्र जप्दै सूर्यदेवलाई याद गरिन । त्यही समयमा सूर्यदेव प्रकट भए र
कुन्तीलाई धेरै बहादुर र परोपकारी पुत्र दिए।
द्रौपदी र ऋषि दुर्वासाको भोजनको कथा
द्रुपदकी छोरी द्रौपदी अर्जुनद्वारा धनुष यज्ञमा विजयी भएपछि पाण्डवकी पत्नी
बनिन्। कौरवहरूसँग जुवामा हारेपछि उनी निर्वासनमा पाण्डवहरूसँग थिइन्। त्यही समयमा
दुर्योधनको अनुरोधमा दुर्वासा ऋषि द्रौपदीको परीक्षा लिन आफ्ना दश हजार शिष्यसहित
पाण्डवहरूकहाँ पुगे ।
यहाँ उनले खाना खाने इच्छा व्यक्त गरे। त्यतिन्जेल द्रौपदी र पाण्डवहरूले खाना
खाइसकेका थिए। पाण्डवहरूले द्रौपदीले खाना नखाएसम्म मात्र भगवान सूर्यको चमत्कारी
भाँडोबाट भोजन पाउने वरदान पाएका थिए । यस्तो अवस्थामा भोजन उपलब्ध गराउन नसक्दा र
ऋषिको श्रापको डरले पाण्डवहरू चिन्तित भए ।
तर सधैं जस्तै यस संकटमा पनि द्रौपदीले भगवान श्रीकृष्णलाई याद गरिन्। भक्तको
पुकार सुनेर भगवान पनि तुरुन्तै त्यहाँ पुगे । त्यतिबेला ऋषि दुर्वासा आफ्ना
शिष्यहरूसँग नदीमा स्नान गर्न गएका थिए। श्रीकृष्ण आउने बित्तिकै उनले भोक लागेको
बताए र खाना मागे ।
यो सुनेर द्रौपदीले लाजले शिर निहुराएर सबै भोजन सकिएको भनिन् । यसैमा कृष्णले
द्रौपदीलाई खानाको भाँडो ल्याउन भने । जब द्रौपदीले भाँडो ल्याइन्, त्यसमा चामलको एक दाना छोडिएको भेटियो ।
श्रीकृष्णले त्यही अन्न खाए। परब्रह्मको त्यो एक दाना खाएकोले ब्रह्माण्डका सबै
प्राणीको पेट भरियो। त्यसपछि ऋषि दुर्वासा आफ्ना शिष्यहरूसहित त्यहाँबाट फर्के।
यसरी भगवान श्रीकृष्णले वनवासमा पनि द्रौपदीको इज्जत कायम राखेका थिए ।
ऋषि दुर्वासा र कल्पवृक्षको कथा
एक पटक दुर्वासा ऋषि श्री रामचन्द्र जीलाई हेर्न आफ्ना ६ हजार शिष्यसहित
अयोध्या जाँदै थिए, बाटोमा जाँदा दुर्वासाले
सोचे कि भगवान विष्णुले मनुष्यको रूपमा अवतार लिनुभएको छ । मलाई यो थाहा छ तर आज म
संसारका मानिसहरूलाई उनको पुरुषत्व देखाउनेछु। मनमा यही सोच लिएर उनी अयोध्या आए र
सहरमा प्रवेश गरे, सबैलाई साथमा लिएर
भगवानको घरको आठ वटा चोक पार गरेर पहिले सीताजीको भवन पुगे । त्यसपछि दुर्वासालाई आफ्ना शिष्यहरू सहित
सीताजीको द्वारमा उपस्थित देखेर पहरेदारहरू तुरुन्तै दौडेर श्री रामचन्द्रजीलाई
यसबारे जानकारी दिए। यो सुनेर भगवान राम ऋषि दुर्वासाकहाँ आए र पूजा गरेपछि सबैलाई
भवनभित्र लिएर गए र बस्नको लागि सुन्दर आसन दिए ।
त्यसपछि आसनमा बस्ने बित्तिकै दुर्वासाले श्री रामचन्द्र जीलाई मीठो शब्दमा
भने कि आज उनको एक हजार वर्षको व्रत पूरा भएको छ। त्यसैले मलाई मेरा शिष्यहरूसँगै खाना
खुवाऊ र यसका लागि म तिमीलाई एक मात्र शुभ मुहूर्त दिन्छु। साथै, यो पनि थाहा होस् कि मेरो यो खाना पानी, दूध र आगोको सहयोगको साथ दिइने छैन। एकै शुभ
समयमा मात्रै विभिन्न प्रकारका परिकारहरु मिलेर मेरो इच्छा अनुसारको भोजन दिईओस । यसबाहेक यदि तिमी
आफ्नो धर्मको रक्षा गर्न चाहन्छौ भने शिवको आराधनाको लागि मलाई यस्तो फूलको ल्याई
देउ, जुन यहाँ कसैले देखेको छैन। यदि तिमि यो गर्न सक्दैनौ
भने, मलाई स्पष्ट रूपमा भन् कि म यो गर्न असमर्थ छु।
म फिर्ता जानेछु। तब ऋषिको यो वचन सुनेर श्री रामचन्द्र जी मुस्कुराउनुभयो र
नम्रतापूर्वक भन्नुभयो, प्रभु! म तपाईंको
सबै आदेशहरू स्वीकार गर्दछु। त्यसपछि रामको कुरा सुनेर दुर्वासा खुसी भए र भने–
सरयूमा स्नान गरेपछि म तुरुन्तै तिमीकहाँ आउँछु, छिटो गर्नु ।
आफ्ना दाजुभाइ र सीतालाई भनिदिनुस् कि हाम्रा लागि सबै सामग्री छिट्टै उपलब्ध
गराइदिनु । रामचन्द्र जीले भने, ठीक छ, तपाइ गएर स्नान गर्नुहोस । दुर्वासाजी स्नान
गर्न गए। राम चिन्तित भए । लक्ष्मण, उनका भाइहरू, जानकी र अरू सबै विचलित भए र रामलाई ऋषिले यति
अद्भुत चीजहरू मागेका थिए भनेर एक स्थिर नजरले हेर्न थाले। यसका लागि हेर्नुहोस्
भगवानले अब के गर्नुहुन्छ? किनकि आगो, पानी र गाईविना उनीहरूलाई कसरी खाना खुवाउने ? त्यसपछि रामचन्द्र जीले लक्ष्मण जीलाई पत्र
लेख्न लगाए। त्यसपछि उनले त्यो पत्र आफ्नो बाणमा बाँधेर आफ्नो धनुमा राखे र छोडे।
त्यो बाण हावाको गतिमा उडेर अमरावतीमा रहेको सुधर्मा नामक इन्द्रको सभामा गएर
उनको अगाडि खसेको थियो । त्यो बाण देखेर इन्द्र चिन्तित भए यो कसको बाण हो ? त्यसपछि उठाएर हेरेपछि रामको नाम लेखिएको
देखेँ। त्यसपछि उनले त्यो पत्र खोलेर पढे । पत्र खोल्ने बित्तिकै त्यहाँबाट तीर
फेरि उडेर रामको तरुकमा प्रवेश गर्यो। अर्कोतर्फ, इन्द्रले त्यो
पत्र सभामा बसेका सबै देवताहरूलाई सुनाए।
लेखिएको थियो इन्द्र ! स्वर्गमा सुखी होस्। म तिमीलाई सधैं सम्झन्छु तर म
तिमीलाई एउटा आज्ञा दिन्छु। आज एक हजार वर्ष पुरानो भोका दुर्वासा ६० हजार शिष्य
लिएर मेरो घरमा आउनुभएको छ । उनीहरू गाई, पानी वा आगोबाट
नपाकेको खाना चाहन्छन्। यससँगै उनले शिवको पूजाका लागि यस्ता फूल मागेका छन्, जुन मानिसले अहिलेसम्म देखेका छैनन । उनको
मागलाई मैले स्वीकार गरेको छु । उनीहरु सरयुमा नुहाउन गएका छन् । त्यसैले
क्षीरसागरबाट निस्किएका कल्पवृक्ष र पारिजातलाई तुरुन्तै मकहाँ पठाइदेउ । यसका
लागि रावण संहारक मेरो बाणको प्रतीक्षा नगर्नु ।
देवताहरूलाई यो पत्र सुनाएपछि इन्द्रदेव तुरुन्तै उठे र कल्पवृक्ष र पारिजात
देवताहरूलाई विमानमा लिएर अयोध्या पुगे। लक्ष्मण जीले इन्द्रलाई स्वागत गरे।
इन्द्र रामसंग पुगे र रामलाई पारिजात र कल्पवृक्ष अर्पण गरे। यसैबीच, दुर्वासाले सरयूको किनारबाट आफ्ना एक शिष्यलाई
रामकहाँ गएर रामले यस समयमा के गरिरहेको छन भनी हेर्न पठाए।
मैले दिएको आदेशबमोजिम अहिले सम्म कुनै खाना बनाइएको छ कि छैन ? अहिले सम्म त्यस्तै चिन्तित छन् वा केहि गर्दैछन
। यदि मेरो आदेश अनुसार परिकार प्रस्तुत भइरहेको छ भने, अहिलेसम्म कति सामग्री तयार भयो? तिमी यो सबै गोप्य रूपमा हेर र मकहाँ आउ। यति सुनेर
शिष्य रामको घरमा आए । उनले के देखे भने
कल्पवृक्ष र पारिजात देवताको समूहमा रामको उपस्थिति छ । यो देखेर शिष्य तुरुन्तै
दुर्वासकहाँ गएर खबर सुनाए । शिष्यको यो कुरा सुनेर दुर्वासा छक्क परे । स्नान
गरेर दुर्वासा आफ्ना शिष्यहरू सहित ऋषि रामचन्द्र जीको सुन्दर घरमा पुगे।
दुर्वासाजी आउँदै गरेको देखेर राम देवताहरूसहित उठे र उनलाई र उनका सबै
शिष्यहरूलाई धेरै आदरपूर्वक प्रणाम गरे र सबैलाई उत्कृष्ट आसनमा बसाएर सीता र
लक्ष्मण आदिको साथमा उनको पूजा गरे र त्यसपछि मानिसहरूले नदेखेका फूलहरू शिव पुजन
हेतु पारिजातका फूलहरू दुर्वासालाई अर्पण गरे। ती फूलहरू देखेर दुर्वासा ऋषि
एकैछिन अचम्ममा परे तर चुपचाप ग्रहण गरे र ती फूलहरूद्वारा भगवान शिव र अन्य
देवताहरूको पूजा गरे। त्यसैबेला श्री रामचन्द्र जीले लक्ष्मण र सीता आदिलाई सबै
भोजन खुवाउने आज्ञा दिए। तब दैवी अलंकारले सजिएकी सीताले कल्पवृक्ष र पारिजातको पूजा
गरी धेरै भाँडाहरू ल्याई तिनको मुनि राखिन् र यसरी प्रार्थना गरिन्, ‘दूधको सागरबाट उत्पत्ति हुने र देवताहरूको
मनोकामना पूरा गर्ने हे कल्पवृक्ष, !
आज हाम्रो घरमा शिष्य सहित आउनुभएका दुर्वासालाई सन्तुष्ट गरिदिनुहोस । सीताले
यसो भनिने बित्तिकै कल्पवृक्षले त्यहाँ राखिएका करोडौं भाँडाहरू विभिन्न प्रकारका
खाद्यपदार्थहरूले एकै क्षणमा भरिदिए। त्यसपछि सीताले उर्मिलासँगै ती सबै अन्नहरू
सुनको भाँडामा राखेर दुर्वासालाई सेवामा प्रस्तुत गरिन्। त्यसपछि रामचन्द्रले
अनुरोध गरेपछि दुर्वासाले आफ्ना शिष्यहरूका साथमा धेरै मायाले ती सबै खाना खाए।
त्यसपछि हात, मुख धोएर ताम्बूल र
दक्षिणा लिए ।
वेद र पुराणहरूमा कल्पवृक्षको उल्लेख छ। कल्पवृक्ष स्वर्गको विशेष वृक्ष हो।
पौराणिक धार्मिक ग्रन्थ र हिन्दु मान्यता अनुसार यो रुखमुनि बसेर मानिसले जे काम
गरेमा त्यो पूरा हुने जनविश्वास रहेको छ । यसबाहेक पारिजातको रूखलाई कल्पवृक्ष पनि
भनिन्छ भनी केही विद्वानहरूको विश्वास छ।
