क्रमश : .....
यसरी कहलाइए उद्धारकर्ता बटुक भैरव
बटुक भैरवको जन्म भएपछि सबै देवताले उनलाई आशीर्वाद दिए । त्यसपछि बटुक
कहिल्यै रोकिएनन बरु अजेय बने। बटुक भैरवले आपद राक्षसलाई मारे जसका कारण उनको नाम आपदुद्धारक बटुक भैरव वा उपनाम भैरव भयो। उनले अपद नामक
राक्षसलाई मारेर सारा संसारको रक्षा गरे। त्यसैले मान्यता छ कि भैरव त्यस्ता देवता हुन् जसले आफ्ना भक्तहरूलाई उनीहरूको
समस्याको समाधान खोज्न मद्दत गर्छन । त्यसबेलादेखि आपद शब्द समस्याको
पर्यायवाची बनेको छ।
बटुक भैरव को रूप
बटुक भैरवलाई प्रायः नीलो वा कालो रंग, तीन आँखा र कानमा झुम्का लगाएर दैवी रत्नले सजाइएको
देखाइएको छ। बटुक भैरवलाई खुसी अनुहार र चार हात भएको बालकको रूपमा चित्रण गरिएको
छ। उनीसँग त्रिशूल, डमरु, खोपडी र गदा रहेको छ।
बटुक भैरवको पूजा गर्दा हुने लाभ
आइतबारको दिन भगवान बटुक भैरवको पूजा गर्नाले शक्ति, बुद्धि, ज्ञान, इज्जत आदि प्राप्त हुने जनविश्वास रहेको छ ।
ज्योतिष शास्त्रका अनुसार राहु-केतु सम्बन्धि समस्या हटाउन बटुकको अभ्यास निकै
फलदायी हुन्छ । यसका साथै बटुक भैरवको साधना सधैं यस्तो ठाउँमा गर्नुहोस् जहाँ
कोही आउँदैनन्। यसले विशेष लाभ
हुन्छ ।
कालभैरवलाई शिवको उग्र रूप मानिन्छ। तर आउनुहोस्, शिवले यो रूप किन धारण गर्नुभयो? यस बारे जानौ
अवतारहरूको उल्लेख
हिन्दू धर्ममा देवता र देवीका विभिन्न अवतारहरू उल्लेख गरिएको छ, जसमध्ये अधिकांश
भगवान विष्णु र शक्तिका छन्। वैसे, भगवान शिवका विभिन्न अवतारहरू पनि कतिपय ठाउँमा
उल्लेख गरिएको छ। आज हामी तपाईलाई भोलेनाथका उग्र अवतार भैरवको परिचय गराउँदैछौं, जसलाई उनका
भक्तहरूले आफ्नो रक्षक मान्छन्।
तान्त्रिकका देवता
भैरव वा भैरोलाई तान्त्रिक र योगीहरूको प्रिय देवता भनिन्छ। तन्त्र
अभ्यासीहरूले विभिन्न प्रकारका सिद्धिहरू प्राप्त गर्न भैरोको पूजा गर्छन्।
ज्योतिषशास्त्र अनुसार भैरव छायाँ ग्रह राहुका देवता हुन् । त्यसैले राहुबाट
वांछित लाभ प्राप्त गर्न चाहनेहरूले भैरोको पूजा गरी प्रसन्न पार्ने प्रयास
गर्छन्।
भैरवी
पौराणिक धार्मिक दस्तावेजहरूमा, भैरोलाई भैरवी भनिने देवी महाविद्यासँग जोडिएको
छ। भैरवीले आफ्ना अनुयायीहरूलाई शुद्ध पार्छिन, जसले गर्दा व्यक्तिको
चरित्र, विचार, शरीर, व्यक्तित्व आदिलाई
शुद्धता प्रदान गर्दछ।
शिव महापुराण
शिव महापुराणमा वर्णित ब्रह्माजी र भगवान विष्णुबीचको संवादमा भैरवको
उत्पत्तिसँग सम्बन्धित उल्लेख छ। एक पटक भगवान विष्णुले ब्रह्माजीलाई सोधे, यो ब्रह्माण्डको
सर्वश्रेष्ठ रचयिता को हो? यस प्रश्नको उत्तरमा ब्रह्माजीले आफूलाई
सर्वश्रेष्ठ बताए।
अहंकार
ब्रह्माजीको उत्तर सुनेपछि भगवान विष्णु उनको वचनमा भएको अहंकार र अत्याधिक
आत्मविश्वास देखेर क्रोधित भए र आफ्नो प्रश्नको उत्तर पाउन चारै वेदसंग गए ।
वेदको उत्तर
सबैभन्दा पहिले उनी ऋग्वेदमा पुगे । जब ऋग्वेदले उनको उत्तर सुने, उनले भने, "शिव सर्वश्रेष्ठ हुनुहुन्छ, उहाँ सर्वशक्तिमान हुनुहुन्छ र सबै प्राणीहरू
उहाँमा निहित छन्"। यजुर्वेदलाई यो प्रश्न सोध्दा उनले जवाफ दिए, "जसको यज्ञद्वारा पूजा गर्छौं, उहाँ नै श्रेष्ठ हुनुहुन्छ र उहाँ शिवबाहेक अरू
कोही हुन सक्नुहुन्न।"
शिव नै सर्वशक्तिमान
सामवेदले जवाफ दिए, "जसको विभिन्न तपस्वी र योगीहरूले पूजा गर्छन्, उहाँ नै
सर्वश्रेष्ठ हुनुहुन्छ र जसले यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई नियन्त्रण गर्नुहुन्छ
उहाँ त्र्यम्बकम अर्थात् शिव हुनुहुन्छ।" अथर्ववेदमा भनिएको छ, “जसले
भक्तिमार्गमा लागेर प्राप्ति गर्न सकिन्छ, जसले मानव जीवनलाई पापबाट
मुक्त गराउने, जसले मानिसका सबै चिन्ता हटाउछ, उहाँ नै श्रेष्ठ
शंकर हुनुहुन्छ।”
ब्रह्माको पाँचौं शिर
चार वेदको उत्तर सुनेर पनि भगवान विष्णु र ब्रह्माजीको अहंकार शान्त भएन र
उनीहरुको उत्तर सुनेर चर्को स्वरमा हाँस्न थाले । यसैबीच महादेव दिव्य प्रकाशको
रूपमा त्यहाँ पुगे। शिवलाई देखेर ब्रह्माको पाँचौं शिर क्रोधको आगोमा जल्न थाल्यो
।
ब्राह्मण हत्या दोष
शिव महापुराणमा पनि भैरवलाई भगवान शंकरको पूर्ण रुप भनिएको छ । भगवान शंकरको मायाबाट
प्रभावित भएर ब्रह्मा र विष्णुले आफूलाई श्रेष्ठ मान्न थाले । तब तेज उज्यालोको
बीचमा त्यहाँ एउटा मानिसको आकृति देखियो। उनलाई देखेर ब्रह्माजीले भने– चन्द्रशेखर
तिमी मेरो छोरा हौ । त्यसैले मेरो शरणमा आउ। ब्रह्माको यस्तो वचन सुनेर भगवान शंकर
क्रोधित भए । त्यसैबेला उसले त्यो पुरुषलाई काल नाम दिए र भने– 'कालजस्तै सुन्दर
भएकोले तिमी वास्तवमा कालराज हौ ।'
उ काल अर्थात् मृत्युका राजा हुन। त्यो समय वा मृत्युको राजा शिवको अवतार
भैरवबाहेक अरू कोही थिएन। उग्र हुनाले उनि भैरव हुन । भगवान शंकरबाट यी वरदान
पाएपछि कालभैरवले आफ्नो औँलाको नङले क्रोधमा जलिरहेको ब्रह्माको टाउको उनको
शरीरबाट अलग गरिदिए । ब्रह्माको पाँचौं टाउको काटिदिए । ब्रह्माको पाँचौं टाउको
काटेर भैरव ब्रह्महत्यको पापको दोषी भए। यसैमा भगवान शिवले भैरवलाई ब्रह्मा मार्ने
पापबाट मुक्ति पाउनका लागि सबै तीर्थस्थलहरूको भ्रमण गर्न भने ।
काशीमा मेटियो पाप
ब्रह्माको काटिएको टाउको हातमा लिएर भैरव विभिन्न तीर्थस्थलमा गए, ब्रह्मा हत्याको
दोषबाट मुक्त हुन पवित्र नदीहरूमा स्नान गरे। तर उनले देखे ब्रह्मा मार्ने पापले चारैतिर पछ्याइरहेको
छ । तर भैरव काशीमा पुग्नेबित्तिकै ब्रह्महत्याको पापबाट मुक्त भए। काशीवासीका
लागि भैरवको भक्ति अनिवार्य मानिएको छ ।
कपालमोचन तीर्थ
भैरवको हातबाट ब्रह्माको टाउको खस्यो। काशीमा ब्रह्माको टाउको काटिएको ठाउँलाई
कपालमोचन तीर्थ भनिन्छ। त्यस दिनदेखि अहिलेसम्म कालभैरव काशीमा स्थायी रूपमा बास
गर्छन्। काशी जाने वा त्यहाँ बस्नेले कपालमोचन तीर्थको दर्शन गर्नुपर्ने जनविश्वास
छ ।
शिव र शक्ति
अर्को कथा भैरवको उत्पत्तिसँग सम्बन्धित छ, जुन शिव र शक्तिसँग
सम्बन्धित छ। राजा दक्षकी छोरी शक्तिले पहिले नै शिवलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्वीकार
गरिसकेकी थिइन् । तर उनका बुबा आफ्नी छोरीको विवाह शिवसँग गर्न कुनै पनि हालतमा
तयार थिएनन् ।
यज्ञको आयोजन
तर शक्तिले पिताको इच्छा विरुद्ध गएर शिवसँग विवाह गरिन्, जसका कारण राजा
दक्ष अत्यन्त क्रोधित भए । शिवको अपमान गर्ने उद्देश्यले राजा दक्षले यज्ञको
आयोजना गरे र त्यसमा शिव र शक्तिलाई निम्तो दिएनन्।
मृत शरीर
शक्ति बिना निमन्त्रणा यज्ञमा पुगिन जहाँ राजा दक्षले शिवको अपमान गरे। यो
अपमानबाट शक्ति निकै क्रोधित भइन् र उनले यज्ञमा हाम फालेर आत्महत्या गरिन् ।
शक्तिको मृत शरीर देखेर भगवान शिव क्रोधित भए र यसै आवेगमा उनले दक्षको शिर
काटिदिए ।
शक्तिपीठहरूको निर्माण
भगवान शिवले शक्तिको मृत शरीरलाई आफ्नो काँधमा राखेर सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको
परिक्रमा गर्न थाले। निराशा र क्रोधको बीचमा उनी अनियन्त्रित भए। यस्तो अवस्थामा
भगवान विष्णुले आफ्नो सुदर्शन चक्रले शक्तिको मृत शरीरलाई टुक्रामा बाँडे ।
शक्तिको शरीरको टुक्रा जहाँ-जहाँ खसे, त्यही शक्तिपीठ बन्यो। भनिन्छ आज पनि भैरव
अवतारमा भगवान शिवले ती शक्तिपीठहरूको रक्षा गर्नुहुन्छ।
शत्रुमाथि विजय
शत्रुलाई जित्न, भौतिक सुख प्राप्ति र हरेक क्षेत्रमा सफलता
प्राप्त गर्न चाहने मानिसहरूले भैरवको पूजा गर्छन्। भैरवलाई प्रसन्न गर्न निकै
सजिलो हुने विश्वास छ, भैरवको पूजाआजाले छिट्टै सन्तुष्टि मिल्छ ।
भैरवको पूजा
भैरवलाई नरिवल, कालो तिल, फूल, सिन्दुर र तोरीको
तेल चढाउनु शुभ मानिन्छ। कालभैरवको ८ पटक परिक्रमा गर्ने व्यक्ति आफ्नो जीवनमा
भएका सबै पापबाट मुक्त हुन्छ । यसबाहेक कालभैरवको लगातार ६ महिना पूजा गर्ने
व्यक्ति विभिन्न सिद्धिको मालिक बन्छन्। मार्गशीर्ष महिनाको अष्टमीमा काल भैरवको
पूजा फलदायी मानिन्छ, यस बाहेक आइतबार, मंगलबार, अष्टमी र
चतुर्दशीका दिन पनि भैरवको पूजा गर्ने व्यवस्था छ ।
